VIỆT
NAM SỬ LƯỢC TRONG THƠ
VNSL:
PHẦN BA - THỜI KỲ TỰ CHỦ
3/ VIỆC GIAO THIỆP VỚI CHIÊM THÀNH:
Bên phía nước Chiêm thành
Chế A Nan vừa mất
Việc tranh chấp ngôi vua...
Gây rối cả cung đình:
Phò mã được lòng dân
Họ ủng hộ Bồ Đề;(1)
Ít ai theo hoàng tử(2)
Chế Mộ đành Thất thế...
Năm đó, năm nhâm thìn
Nghìn ba trăm năm hai(3)
Chế Mộ đi cầu cứu
Chạy sang đất An nam.
Và rồi, năm quí tị
Nghìn ba trăm năm ba(4)
Nhà vua Trần Dụ Tông
Cho quan quân hộ tống
Đưa Mộ về nước Chiêm
Mong chiếm lại ngai vàng.
Đoàn người đến Cổ lụy(5)
Bị quân Chiêm chặn
đánh
Thua tán loạn quay về
Bẩm báo với Dụ Tông;
Không biết phải nói gì
Dụ Tông đành bỏ qua
Chế Mộ quá buồn rầu
Chẳng bao lâu thì chết!
Lại nói đến Người Chiêm
Thấy An nam suy nhược
Họ được thể lấn lướt
Từng bước cứ ngang nhiên
Sang nước ta cướp phá.
Tận đến năm đinh mùi
Nghìn ba trăm sáu bảy(6)
Nhà vua Trần Dụ Tông
Sai ông Đỗ Tử Bình
Cùng tướng Trần Thế Hưng
Đem quân đánh Chiêm
thành.
Vừa mới đến Chiêm động(7)
Quân ta bị đánh úp;
Phục binh của Chiêm thành
Bắt được Trần Thế Hưng...
Đỗ Tử Bình hoảng sợ
Dẫn quân chạy trở về...
Binh nước ta yếu thế
Bị người Chiêm coi thường
Vì vậy, năm mậu thân
Nghìn ba trăm sáu tám(8)
Vua nước Chiêm bấy giờ-
Tên là Chế-Bồng-Nga
Sai ông Mục-Bà-Ma
Sang gặp vua nhà Trần
Đòi lại đất Hóa châu(9)...
Nhưng việc ấy bất thành
Đất Hóa châu ngày ấy
Đã là của An nam
Vua Trần sao phải trả?!
Chế-Bồng-Nga chí lớn
Sớm tối luyện quân binh
Dụng binh có kỷ luật
Dàn trận voi cho vững...
Những muốn đánh An nam!
Vua Chiêm giỏi trị nước
Lại dốc sức luyện binh
Quân Chiêm ngày càng mạnh
Sang đánh phá Thăng long
Mấy lần gây phong vũ...
Bởi vui thú chơi bời
Trần Dụ Tông bạc nhược
Binh lính thiếu kỷ cương
Giặc đến nhà liền sợ
Phải mấy phen kinh hãi.
Chú thích:
(1) Phò mã: con rể của vua Chế A Nan, tên là Bồ Đề
(2) Chế Mộ: hoàng tử nước Chiêm thành, con vua Chế A Nan
(3) Nghìn ba trăm năm hai: năm 1352
(4) Nghìn ba trăm năm ba: năm 1353
(5) Cửa biển Cổ lụy: thuộc Quảng ngãi ngày nay
(6) Nghìn ba trăm sáu bảy: năm 1367
(7) Chiêm động: thuộc
phủ Thăng bình, tỉnh Quảng nam ngày nay
(8) Nghìn ba trăm sáu tám: năm 1368
(9) Hóa châu: Thừa Thiên Huế ngày nay. Năm 1306 vua Trần Anh
Tông gả công chúa Huyền Trân cho Chế Mân, vua nước Chiêm thành. Năm 1307, Trần
Anh Tông nhận lễ vật của vua nước Chiêm là châu Ô và châu Rí, sau đó đã đổi tên
2 châu ấy thành châu Thuận, châu Hóa.
4/ DƯƠNG NHẬT LỄ(1369-1370):
Vào đúng năm kỷ dậu
Nghìn ba trăm sáu chín(1)
Trần Dụ Tông qua đời
Không có con nối dõi.
Triều đình bàn hỏi nhau:
“Lấy ai lên kế vị?”
Họ chọn Cung Định vương(2);
Nhưng Thái hậu lắc đầu
Bà chọn ngay Nhật Lễ-
Con nuôi Cung Túc vương... (3)
Nhật Lễ không tài cán
Bản tính lại ham chơi
Chỉ mải mê xướng hát
Lễ gạt bỏ đại thần
Tin dùng người thân cận
Việc triều chính rối ren...
Thân thế dần bộc lộ
Lễ không thuộc hoàng gia
Hắn rắp tâm cải họ
Muốn quay về họ Dương(4)
Để dứt ngôi nhà Trần...
Thái hậu đầy chua xót
Lời hối hận thốt ra
Đến tai Dương Nhật Lễ
Lễ sai người hạ dược
Giết cho được bà ta
Thái hậu đành giã thế!
Tháng chín, năm canh tuất
Nghìn ba trăm bảy mươi(5)
Cuộc binh biến bất ngờ
Thái tể Trần Nguyên Trác
Cùng con trai, Nguyên Tiết
Dẫn theo một đội binh
Đột nhập vào nội thành
Tìm diệt Dương Nhật Lễ
Nhưng việc này bại lộ
Dương Nhật Lễ trốn thoát...
Sau, tình hình xoay chuyển
Hắn cho quân vây bắt
Sát hại cả nhóm này.
Thấy tình hình như vậy
Cung Định vương khiếp hãi
Trốn lên mạn Đà giang.
Tháng mười một năm ấy
Nghìn ba trăm bảy mươi
Quan, tôn thất nhà Trần:
Cung Định vương Trần Phủ
Cung Tuyên vương Trần Kính
Hội binh tìm Nhật Lễ
Bắt hắn rồi giết luôn;
Cả triều đình họp lại
Tôn Trần Phủ làm vua.
Chú thích:
(1) Nghìn ba trăm sáu chín: năm 1369
(2) Cung Định vương: là người con thứ ba của vua Trần Minh
Tông và là anh ruột (cùng cha) với vua Trần Dụ Tông.
(3) Cung Túc vương Trần Nguyên Dục là anh ruột của vua Trần
Dụ Tông (con đích trưởng của vua Trần Minh Tông và Hiến Từ Hoàng hậu) nhưng vì
tính tình phóng túng, ngông cuồng nên không được truyền ngôi. Cung Túc vương lấy
một con hát đang mang thai, vì thấy người này có nhan sắc nên đã đem về làm vợ.
Sau đó, đứa trẻ sinh ra (tức Dương Nhật Lễ) được Cung Túc vương nhận làm con
nuôi. Hiến Từ Hoàng Thái hậu) do nhầm tưởng hoặc vì tin theo di chiếu đã đinh
ninh rằng Nhật Lễ là dòng máu của hoàng tộc nhà Trần (con của Cung Túc vương).
(4) Nguyên mẹ Nhật Lễ làm nghề ca hát, lấy người hát bội tên
là Dương Khương, có thai rồi mới bỏ Dương Khương mà lấy Cung Túc vương, sinh ra
Nhật Lễ.
(5) Nghìn ba trăm bảy mươi: năm 1370
