VIỆT NAM SỬ LƯỢC TRONG THƠ
VNSL: PHẦN BA - THỜI KỲ TỰ CHỦ
II- TRẦN
MINH TÔNG(1314-1329)
Vào đúng năm giáp dần
Nghìn ba trăm
mười bốn(1)
Thái tử Mạnh lên ngôi
Làm vua trị đất nước
Hiệu là Trần Minh
Tông.
Thời bấy giờ,
Quan tại triều nhiều người trí lược
Tướng tài giỏi cả nước nghe danh:
Này Chu Văn An... Này Phạm Ngũ Lão...
Này Đoàn Nhữ Hài... Này Trương Hán Siêu...
Này Mạc đĩnh Chi... Này Nguyễn trung Ngạn...
Cho nên trong nước dân an
Giao hiếu với Tàu cũng tạm được yên!
Lại nói về nước Chiêm ngày ấy
Chế Chí chết, mồ còn chưa xanh cỏ
Người Chiêm kéo sang ta quấy nhiễu
Ở phía nam, phải động can qua.
Năm đấy năm mậu ngọ
Nghìn ba trăm
mười tám(2)
Nhà vua Trần Minh
Tông
Sai tướng quân Ngũ Lão
Cùng với Trần Quốc Chân(3)
Đem binh đánh Chiêm thành
Hành quân như vũ bão
Chế Năng, vua nước Chiêm
Phải bỏ thành mà chạy.
Từ độ năm ất mão
Nghìn ba trăm
mười lăm(4)
Chính trị nước An Nam
Cũng có nhiều đổi mới
Có lệ cấm thế này:
“Người trong cùng tộc họ
Tuyệt không thưa kiện nhau!”;
Qua tới năm bính thìn
Nghìn ba trăm
mười sáu(5)
Lệnh ban xuống như sau
Quan văn, võ trong triều
Duyệt định theo cấp bậc;
Nghìn ba trăm
hăm ba(6)
Là vào năm quí hợi
Vua cho mở khoa thi
Chọn hiền tài giúp nước
Người đỗ đầu mỗi khóa
Gọi là Thái học sinh;
Và cũng trong năm ấy
Lệnh: nghiêm cấm vẽ mình
Ban truyền trong quân sĩ
Thói vẽ mình từ đây
Dân nước ta bỏ hẳn.
Nhà vua Trần Minh
Tông
Vốn có lòng nhân hậu
Ngài thương yêu nhân dân
Làm nhiều điều tốt đẹp
Nhưng cũng mắc sai lầm
Đã giết oan tướng giỏi
Vì nghe phải nịnh thần.
Chuyện này ẩn mưu thâm
Huệ Võ vương chết thảm(7)
Ông chính là Quốc cữu
Cha vợ của Minh Tông
Có công to với nước...
Trước, nói về triều thần
Đã phân làm hai đảng:
Một: bên Văn hiến hầu
Còn có Trần Khắc Chung
Theo phò hoàng tử Vượng
Muốn Vượng làm Thái tử
Nhưng, Vượng con bà thứ
Việc khó chứ dễ đâu!?...
Một: bên Trần Quốc Chân
Xin khoan lập Thái tử
Chờ Hoàng hậu sinh con
Khi hoàng tử ra đời
Thời cũng là không muộn...
Nhưng bên kia sốt ruột
Hai đảng cứ dùng dằng!
Sau, nói về mưu thâm
Văn hiến hầu tính kế
Sai kẻ thay thế mình
Gặp người của Quốc Chân
Người ấy tên Trần Nhạc;
Cho Nhạc trăm lạng vàng
Xúi hắn đi vu cáo
Rằng: “Quốc Chân mưu phản”.
Vua Minh Tông cả tin
Bắt Quốc Chân trói lại
Giam tại chùa Tư Phúc.
Trần Khắc Chung lúc ấy
Thấy vua còn chần chừ
Chung liền tâu với vua
Rằng: “Bắt hổ thì dễ,
Rằng: “Thả hổ thì khó”.
Minh Tông nghe lời đó
Bỏ đói Trần Quốc Chân
Chân cứ vậy mà chết.
Chuyện này chưa hết đâu
Về sau, tên Nguyễn Nhạc
Vì có nhiều thê, thiếp
Sinh lắm chuyện ồn ào
Người vợ lẽ ghen tuông
Để trút nỗi bực mình
Nàng đi báo quan trên
“Rằng: Nhạc đã nhận vàng
Nghe lời kẻ xúi giục
Vu khống tội cho người!”
Nguồn cội, Nàng kể hết
Giải oan cho Quốc Chân!
Bấy giờ vua mới biết
Ngài giết oan trung thần.
Cho đến năm ất tị
Nghìn ba trăm
hăm chín(8)
Nhà vua Trần Minh Tông
Nhường ngôi cho Thái tử
Theo truyền thống cha ông
Về giữ chức Thượng hoàng.
Chú thích:
(1) Nghìn ba trăm mười bốn: năm 1314 Thái tử Mạnh lên ngôi vua,
lấy hiệu là Trần Minh Tông
(2) Nghìn ba trăm mười tám: năm mậu ngọ (1318), Minh Tông sai
Huệ Võ vương và tướng quân Phạm Ngũ Lão đem binh đi đánh, vua Chiêm là Chế Năng
phải bỏ thành mà chạy.
(3) Trần Quốc Chân: là tên của Huệ Võ vương
(4) Nghìn ba trăm mười lăm: năm 1315
(5) Nghìn ba trăm mười sáu năm 1316
(6) Nghìn ba trăm hăm ba: năm 1323, dưới triều đại của vua Trần
Minh Tông, nền giáo dục và khoa cử Nho học tiếp tục được triều đình chú trọng đẩy
mạnh, nhằm tuyển chọn hiền tài phục vụ đất nước. Khoa thi Thái học sinh(tương
đương với tiến sĩ các đời sau), người đỗ đầu được ban danh hiệu là Thái học
sinh.
(7) Huệ Võ vương: chính là Trần Quốc Chân, thân
sinh ra Hoàng hậu và lại có công đi đánh Chiêm thành thắng trận mấy lần. Nhưng
vì Hoàng hậu chưa có hoàng tử, triều thần phân ra làm hai đảng, một đảng thì có
Văn hiến hầu và Trần Khắc Chung, xin lập hoàng tử Vượng là con bà thứ, làm thái
tử. Một đảng thì có Trần Quốc Chân xin chờ cho Hoàng hậu có con trai rồi sẽ lập
Thái tử.
(8) Nghìn ba trăm hăm chín: năm 1329 Trần Minh Tông nhường ngôi
cho Thái tử Vượng rồi về làm Thái Thượng hoàng
