VIỆT NAM SỬ LƯỢC TRONG THƠ
VNSL: PHẦN BA - THỜI KỲ TỰ CHỦ
Chương VIII: NHÀ TRẦN
I- TRẦN
ANH TÔNG(1293-1314):
1/ ĐỨC ĐỘ VUA ANH TÔNG:
Năm ấy, năm quý tỵ
Nghìn hai trăm chín ba(1)
Trần Thuyên lên kế vị
Đế hiệu là Anh Tông
Vua Anh Tông còn trẻ
Thuở ấy hay uống rượu
Tính tình thích rong chơi
Ban đêm rời cung điện
Vi hành quanh thị thành
Đôi khi gặp lưu manh
Bị chúng đánh tơi bời
Nhà vua đâu có sợ!;
Rồi một đêm, rượu say...
Ngay hôm sau, có việc
Thái Thượng Hoàng về kinh
Cả triều thần ra đón
Anh Tông vẫn ngủ say
Thái Thượng Hoàng giận lắm
Truyền xa giá quay về
Đồng thời, ngài hạ chiếu:
“Triệu
văn võ bá quan
Gấp tới Thiên Trường phủ
Lập hội nghị ở đấy!”
Khi Anh Tông tỉnh dậy
Rõ chuyện đã xảy ra
Trong lòng vua hãi sợ
Liền vội vã rời cung
Gặp trúng anh học trò
Nhờ anh ta viết biểu
Xin Thượng Hoàng; xá tội;
Người học trò viết xong
Cả hai bèn dong thuyền
Đi suốt đêm không nghỉ
Tìm đến phủ Thiên Trường;
Thái Thượng Hoàng xem biểu
Mắng Anh Tông một trận
Ngài mới xá tội cho.
Kể từ sau hôm ấy
Nhờ giáo huấn của cha
Anh Tông thôi uống rượu
Tuyệt thôi không uống rượu!...
Lại nói về người kia
Anh học trò hôm đó
Có tên: Đoàn Nhữ Hài
Được Anh Tông tin tưởng
Phong cho một chức quan
Làm Ngự sử trung tán.
Trần Anh Tông hiếu thảo
Vâng lời cha chỉ bảo
Ngài cũng rất thông minh
Có tinh thần đổi mới
Những gì là hủ tục
Chuyện mê tín dị đoan
Ngài quyết tâm bài trừ:
Kìa! Lệ xăm hình rồng
Qua bao đời Hùng Vương
Các vua chúa An Nam
Vẫn giữ gìn tục ấy
Nay Anh Tông bãi bỏ;
Việc coi thầy bói toán
Nhà vua cũng chẳng dung...
Vua hiền có tôi trung
Là vị vua đức độ
Người hiếu thảo, thông minh
Nắm trong tay triều chính
Cương kỷ thật rõ ràng
Hàng bá quan văn võ
Dốc lòng ra giúp nước:
Văn: như Trương Hán Siêu
Như là Nguyễn Trung Ngạn
Như là Mạc Đĩnh Chi...;
Võ: có Phạm Ngũ Lão(2)
Điều khiển binh như thần
Làm thơ tựa rồng bay!...
2/ TRẦN HƯNG ĐẠO VƯƠNG MẤT:
Vào thời vua Anh Tông
Hưng Đạo vương, Quốc Tuấn
Đã đến tuổi cao niên
Xin về quê trí sĩ(3)
Khi ngài lâm trọng bịnh
Vua ngự giá tới thăm
Người hỏi Trần Quốc Tuấn:
“Nếu Thượng phụ(4) không còn
Phỏng quân bắc kéo sang
Nước ta làm thế nào?”
Trần Quốc Tuấn mới thưa:
“Xưa Triệu Vũ(5) dựng nghiệp
Hán binh đánh biên cương
Dân đốt sạch đồng áng
Đoản binh đánh trường trận.
Đời Đinh, Lê, Lý, Trần
Quân, thần đều như một
Anh em sống hòa thuận
Trên dưới cùng dốc sức.
Kẻ địch đánh lâu dài
Ta dùng đoản chế ngự
Nếu giặc như lửa, gió
Thế ấy dễ chặn ngay.
Nhưng chúng cứ dần dà
Như tằm ăn lá dâu
Ấy mới thực làkhó...
Cần có tướng tài ba
Tùy cơ mà ứng biến
Quân dân phải một lòng
Như cha con gắn bó
Gốc rễ bền, sâu chặt
Khoan thư sức cho dân
Là kế hay, giữ nước.”
Anh Tông nghe thấy phải
Ghi tạc lại lời vàng!
Ngày hai mươi tháng tám
Trần Quốc Tuấnqua đời
Năm ấy, năm canh tí
Năm một nghìn ba trăm(6)
Cả triều đình thương tiếc
Bách tính cũng ngậm ngùi
Tiếc
thương Hưng Đạo vương
Vị anh hùng hào kiệt
Một đời trung với nước
Dẫu quyền uy lẫy lừng
Ngài vẫn giữ phận tôi
Vững vàng, lòng chính trực.
Ngàn năm sau còn đó
Khói hương mãi quyện bay
Nhân dân lập đền thờ
Ghi nhớ ơn công đức!
Chú thích:
(1) Nghìn hai trăm chín ba: năm 1293 vua Trần
Nhân Tông nhường ngôi cho Thái tử Trần Thuyên, rồi về Thiên Trường phủ giữ chức
Thái Thượng Hoàng.
(2) Phạm ngũ Lão là người làng Phù Ủng, huyện Mỹ
Hào, tỉnh Hải Dương. Trước theo Trần Hưng Đạo vương đánh giặc Nguyên, lập được
công to. Triều đình trọng dụng cho làm đại tướng. Ông là tác giả của bài thơ
Thuật Hoài rất nổi tiếng(xem phụ lục 2)
(3) Trí sĩ : về hưu,
(4) Hưng đạo vương là một danh tướng đệ nhất nước Nam, đánh giặc
Nguyên có công to với nước, được phong làm Thái sư, Thượng phụ, Thượng quốc
công, Bình bắc đại nguyên súy, Hưng đạo đại vương(xem phần vua Nhân Tông ở cuối
chương V)
(5) Triệu Vũ vương dựng nghiệp lập nên nước Nam Việt ta ngày trước,
hồi đó Hán đế đem binh đến đánh, Vũ vương sai dân đốt sạch đồng áng, không để
lương thảo cho giặc chiếm. Đến đời Đinh, Lê, nhiều người hiền lương giúp đỡ, bấy
giờ nước Nam đang mạnh, vua tôi đồng lòng, bụng dân phấn chấn; mà bên Tàu đang
lúc suy nhược, cho nên ta phá được quân nhà Tống...
(6) Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn mất ngày 20 tháng tám năm canh
tí(năm 1300).
