VIỆT NAM SỬ LƯỢC TRONG THƠ
VNSL: PHẦN BA - THỜI KỲ TỰ CHỦ
3/ VIỆC ĐÁNH AI-LAO(1):
Sau khi đuổi quân Nguyên
Phương bắc được yên bình;
Nhưng về phía tây nam
Nước ta
lại có giặc
Ai-lao sang quấy nhiễu
Tại Thanh hóa, Nghệ an
Bọn chúng khá quên rồi
Trước đây, Trần Nhân Tông
Đã mấy lần ngự giá
Thân chinh đi phá giặc
Bọn giặc thua tan tác
Vua về lại đô thành
Giặc lại kéo nhau sang...
Vùng Nghệ an, Thanh hóa
Dân chúng chẳng được yên.
Bây giờ, giặc lại đến
Trần Anh Tông hạ lệnh
Sai ông Phạm Ngũ Lão
Đem binh đánh giặc Lào.
Trận nào ta cũng thắng
Xác giặc phơi trắng đồng... ...
Bại trận qua mấy phen
Khiến bọn chúng kinh hoàng
Chẳng dám mon men nữa!
Chú thích:
(1) AI-LAO: nước Lào
4/ SỰ GIAO THIỆP VỚI CHIÊM THÀNH:
Năm đó, năm tân sửu
Nghìn ba trăm lẻ một(1)
Thượng
hoàng sang nước Chiêm
Ngài ngao du sơn thủy...
Tiện thể gặp Chế Mân
Đang là vua nước ấy.
Bấy giờ, vua Nhân Tông
Đã hứa gả Huyền Trân
Một công chúa xinh đẹp
Cho vua nước Chiêm Thành;
Chế Mân vui mừng lắm
Sắm sửa ngay lễ vật!
Thượng hoàng về An Nam
Loan tin gả công chúa
Lễ vật đã đưa sang
Có người không đồng thuận
Nên việc cứ dùng dằng...
Vua Chiêm lòng đã quyết
Mong cưới nàng cho được
Dâng đất thêm hai thành:
Châu Ô và châu Rí,
Vua Anh Tông thuận gả.
Tháng sáu năm Bính Ngọ
Nghìn ba trăm lẻ sáu(2)
Huyền Trân sang Chiêm Thành.
Rồi qua tới năm sau
Nghìn ba trăm lẻ bảy(3)
Anh Tông nhận lễ vật:
Châu Ô và châu Rí;
Sau đó đã đổi tên
Thành châu Thuận, châu Hóa.
Đoàn Nhữ Hài vào đó
Đặt quan, lo trị dân.
Huyền Trân vừa gả tới
Mới chưa được tròn năm
Chế Mân đã qua đời.
Theo tục lệ người Chiêm:
“Vua chết, hậu phải chết(4)”.
Tin bay về An Nam
Vua Anh Tông vội vã
Sai ông Trần Khắc Chung
Ung dung vào thăm viếng
Lập kế rước nàng về.
Chế Chí lên kế vị
Làm vua nước Chiêm Thành
Người này hay phản trắc
Chẳng giữ lời ước thệ
Giữa hai nước lân bang!...
Bước sang năm tân hợi
Nghìn ba trăm mười một(5)
Nhà vua Trần Anh Tông
Cùng với Trần Quốc Chân
Cùng Khánh Dư đại tướng
Ba người chia ba hướng
Dẫn binh theo ba đạo
Đi đánh nước Chiêm Thành
Bắt được vua Chế Chí.
Lệnh đưa về An Nam;
Người em của Chế Chí
Là Chế-đa-a Bà
Thay anh mà kế vị.
Chế Chí tới An Nam
Được vua Trần phong tước
Gọi là: Hiệu Thuận vương
Chỉ ít lâu sau đấy
Hiệu Thuận vương qua đời
Ngay tại huyện Gia Lâm;
Nhà vua Trần Anh Tông
Sai người
đem hỏa táng...
Và cũng kể từ đây
Mối thù hằn vương mãi.
Nghìn ba trăm lẻ tám(6)
Trần Nhân
Tông qua đời
Tại chùa Yên Tử sơn.
Kế đến, năm giáp Dần
Nghìn ba trăm mười bốn(7)
Nhà vua Trần Anh Tông
Nhường ngôi cho thái tử
Ngài về Thiên Trường phủ...
Rồi, Canh Thân năm ấy
Nghìn ba trăm hai mươi(8)
Trần Anh Tông tạ thế
Ở ngôi Thái thượng hoàng
Vỏn vẹn chỉ sáu năm;
Hăm mốt
năm trị vì
Năm mươi tư tuổi thọ.
Chú thích:
(1) Năm tân sửu(1301) Thái Thượng hoàng
Trần Nhân Tông đi sang Chiêm thành xem phong cảnh, có ước gả Huyền Trân công
chúa cho vua Chiêm là Chế Mân.
(2) Nghìn ba trăm lẻ sáu: 1306
(3) Nghìn ba trăm lẻ bảy: 1307
(4) Hễ khi
vua chết, thì các hậu phải hỏa thiêu chết theo.
(5) Nghìn ba trăm mười một: năm 1311, vua Trần Anh Tông cùng Huệ võ vương Trần Quốc Chân, và Nhân
huệ vương Trần Khánh Dư phân binh làm ba đạo sang đánh Chiêm thành.
(6) Nghìn ba trăm lẻ tám: năm 1308 vua Trần Nhân Tông qua đời
(7) Nghìn
ba trăm mười bốn: năm 1314 vua Trần Anh Tông nhường ngôi cho thái tử về Thiên Trường phủ làm
Thái Thượng hoàng
(8) Nghìn
ba trăm hai mươi: năm 1320 Trần Anh Tông tạ thế, trị vì 21 năm, làm Thái Thượng hoàng được 6
năm, thọ 54 tuổi.
