VNSL: CHƯƠNG IX - NHÀ TRẦN: TRẦN DỤ TÔNG(tt)

 

VIỆT NAM SỬ LƯỢC TRONG THƠ

VNSL: PHẦN BA - THỜI KỲ TỰ CHỦ

 

3/ VIỆC GIAO THIỆP VỚI CHIÊM THÀNH:

Bên phía nước Chiêm thành

Chế A Nan vừa mất

Việc tranh chấp ngôi vua...

Gây rối cả cung đình:

Phò mã được lòng dân

Họ ủng hộ Bồ Đề;(1)

Ít ai theo hoàng tử(2)

Chế Mộ đành Thất thế...

Năm đó, năm nhâm thìn

Nghìn ba trăm năm hai(3)

Chế Mộ đi cầu cứu

Chạy sang đất An nam.

Và rồi, năm quí tị

Nghìn ba trăm năm ba(4)

Nhà vua Trần Dụ Tông

Cho quan quân hộ tống

Đưa Mộ về nước Chiêm

Mong chiếm lại ngai vàng.

Đoàn người đến Cổ lụy(5)

Bị quân Chiêm chặn đánh

Thua tán loạn quay về

Bẩm báo với Dụ Tông;

Không biết phải nói gì

Dụ Tông đành bỏ qua

Chế Mộ quá buồn rầu

Chẳng bao lâu thì chết!

Lại nói đến Người Chiêm

Thấy An nam suy nhược

Họ được thể lấn lướt

Từng bước cứ ngang nhiên

Sang nước ta cướp phá.

Tận đến năm đinh mùi

Nghìn ba trăm sáu bảy(6)

Nhà vua Trần Dụ Tông

Sai ông Đỗ Tử Bình

Cùng tướng Trần Thế Hưng

Đem quân  đánh Chiêm thành.

Vừa mới đến Chiêm động(7)

Quân ta bị đánh úp;

Phục binh của Chiêm thành

Bắt được Trần Thế Hưng...

Đỗ Tử Bình hoảng sợ

Dẫn quân chạy trở về...

Binh nước ta yếu thế

Bị người Chiêm coi thường

Vì vậy, năm mậu thân

Nghìn ba trăm sáu tám(8)

Vua nước Chiêm bấy giờ-

Tên là Chế-Bồng-Nga

Sai ông Mục-Bà-Ma

Sang gặp vua nhà Trần

Đòi lại đất Hóa châu(9)...

Nhưng việc ấy bất thành

Đất Hóa châu ngày ấy

Đã là của An nam

Vua Trần sao phải trả?!

Chế-Bồng-Nga chí lớn

Sớm tối luyện quân binh

Dụng binh có kỷ luật

Dàn trận voi cho vững...

Những muốn đánh An nam!

Vua Chiêm giỏi trị nước

Lại dốc sức luyện binh

Quân Chiêm ngày càng mạnh

Sang đánh phá Thăng long

Mấy lần gây phong vũ...

Bởi vui thú chơi bời

Trần Dụ Tông bạc nhược

Binh lính thiếu kỷ cương

Giặc đến nhà liền sợ

Phải mấy phen kinh hãi.

Chú thích:

(1) Phò mã: con rể của vua Chế A Nan, tên là Bồ Đề

(2) Chế Mộ: hoàng tử nước Chiêm thành, con vua Chế A Nan

(3) Nghìn ba trăm năm hai: năm 1352

(4) Nghìn ba trăm năm ba: năm 1353

(5) Cửa biển Cổ lụy: thuộc Quảng ngãi ngày nay

(6) Nghìn ba trăm sáu bảy: năm 1367

 (7) Chiêm động: thuộc phủ Thăng bình, tỉnh Quảng nam ngày nay

(8) Nghìn ba trăm sáu tám: năm 1368

(9) Hóa châu: Thừa Thiên Huế ngày nay. Năm 1306 vua Trần Anh Tông gả công chúa Huyền Trân cho Chế Mân, vua nước Chiêm thành. Năm 1307, Trần Anh Tông nhận lễ vật của vua nước Chiêm là châu Ô và châu Rí, sau đó đã đổi tên 2 châu ấy thành châu Thuận, châu Hóa.

 

4/ DƯƠNG NHẬT LỄ(1369-1370):

Vào đúng năm kỷ dậu

Nghìn ba trăm sáu chín(1)

Trần Dụ Tông qua đời

Không có con nối dõi.

Triều đình bàn hỏi nhau:

“Lấy ai lên kế vị?”

Họ chọn Cung Định vương(2);

Nhưng Thái hậu lắc đầu

Bà chọn ngay Nhật Lễ-

Con nuôi Cung Túc vương... (3)

Nhật Lễ không tài cán

Bản tính lại ham chơi

Chỉ mải mê xướng hát

Lễ gạt bỏ đại thần

Tin dùng người thân cận

Việc triều chính rối ren...

Thân thế dần bộc lộ

Lễ không thuộc hoàng gia

Hắn rắp tâm cải họ

Muốn quay về họ Dương(4)

Để dứt ngôi nhà Trần...

Thái hậu đầy chua xót

Lời hối hận thốt ra

Đến tai Dương Nhật Lễ

Lễ sai người hạ dược

Giết cho được bà ta

Thái hậu đành giã thế!

Tháng chín, năm canh tuất

Nghìn ba trăm bảy mươi(5)

Cuộc binh biến bất ngờ

Thái tể Trần Nguyên Trác

Cùng con trai, Nguyên Tiết

Dẫn theo một đội binh

Đột nhập vào nội thành

Tìm diệt Dương Nhật Lễ

Nhưng việc này bại lộ

Dương Nhật Lễ trốn thoát...

Sau, tình hình xoay chuyển

Hắn cho quân vây bắt

Sát hại cả nhóm này.

Thấy tình hình như vậy

Cung Định vương khiếp hãi

Trốn lên mạn Đà giang.

Tháng mười một năm ấy

Nghìn ba trăm bảy mươi

Quan, tôn thất nhà Trần:

Cung Định vương Trần Phủ

Cung Tuyên vương Trần Kính

Hội binh tìm Nhật Lễ

Bắt hắn rồi giết luôn;

Cả triều đình họp lại

Tôn Trần Phủ làm vua.

Chú thích:

(1) Nghìn ba trăm sáu chín: năm 1369

(2) Cung Định vương: là người con thứ ba của vua Trần Minh Tông và là anh ruột (cùng cha) với vua Trần Dụ Tông.

(3) Cung Túc vương Trần Nguyên Dục là anh ruột của vua Trần Dụ Tông (con đích trưởng của vua Trần Minh Tông và Hiến Từ Hoàng hậu) nhưng vì tính tình phóng túng, ngông cuồng nên không được truyền ngôi. Cung Túc vương lấy một con hát đang mang thai, vì thấy người này có nhan sắc nên đã đem về làm vợ. Sau đó, đứa trẻ sinh ra (tức Dương Nhật Lễ) được Cung Túc vương nhận làm con nuôi. Hiến Từ Hoàng Thái hậu) do nhầm tưởng hoặc vì tin theo di chiếu đã đinh ninh rằng Nhật Lễ là dòng máu của hoàng tộc nhà Trần (con của Cung Túc vương).

(4) Nguyên mẹ Nhật Lễ làm nghề ca hát, lấy người hát bội tên là Dương Khương, có thai rồi mới bỏ Dương Khương mà lấy Cung Túc vương, sinh ra Nhật Lễ.

(5) Nghìn ba trăm bảy mươi: năm 1370